Το τέρας της φωτορύπανσης
…για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ο άνθρωπος πορεύτηκε έχοντας το αυτονόητο δικαίωμα στη θέα του νυχτερινού ουρανού με τ’ άστρα και το γαλαξία, όπως ακριβώς και το αυτονόητο δικαίωμα στη θέα του βουνού και της θάλασσας…
Σκεφτείτε να σας στερήσουν μια για πάντα τη δυνατότητα να βλέπετε τη θάλασσα!
Φωτορύπανση ονομάζεται η φωτεινή άλως που βλέπουμε τη νύχτα στον ουρανό πάνω απ’ τις πόλεις. Προέρχεται από τη σπάταλη και αλόγιστη χρήση του τεχνητού φωτισμού κι έχει ως άμεσο αποτέλεσμα την κατάργηση του σκοταδιού, το θόλωμα τ’ ουρανού και το “σβήσιμο” των άστρων. Η φωτορύπανση είναι το ίδιο επιβλαβής όπως κάθε άλλη μορφή ρύπανσης. Τα τελευταία πενήντα χρόνια, η ποσότητα του τεχνητού φωτισμού στις πόλεις έχει αυξηθεί κατά δέκα φορές. Από τη μια ο αρχέγονος φόβος του ανθρώπου για το θάνατο και το σκοτάδι κι από την άλλη η αναζήτηση λύσεων στα προβλήματα “ασφάλειας” που τίθενται σε μια σύγχρονη κοινωνία, κατέστησαν τον τεχνητό φωτισμό ένα είδος πολιτισμικού φετίχ. Το τεχνητό φως στη διάρκεια της νύχτας, ειδικά για όσους μένουν σε επαρχιακές κι απομακρυσμένες περιοχές – εκείνους που μ’ άλλα λόγια το στερήθηκαν – θεωρείται πολιτισμός. Όμως το άπλετο τεχνητό φως θεωρείται πολιτισμός ακόμη και στις πόλεις. Όσο πιο φωτισμένη και αστραφτερή είναι μια πόλη, τόσο περισσότερο δείχνει να κλείνει το μάτι στο μέλλον. Μήπως όμως κλείνουμε και τα δύο μάτια απέναντι σ’ ένα τέρας;
Είναι αναμφισβήτητο ότι ο τεχνητός φωτισμός αποτελεί ένα θαύμα της εποχής μας κι ότι κατά τη διάρκεια της νύχτας μπορεί να δώσεις λύσεις σε πολλά προβλήματα. Προσέξτε όμως: το πονηρό σημείο της υπόθεσης είναι ότι η αλόγιστη χρήση του δημιουργεί μια σειρά άλλων προβλημάτων, στις συνέπειες των οποίων φαίνεται πως είμαστε εντελώς τυφλοί.
Ένα απλό παράδειγμα: στις διακοπές μου σ’ ένα κυκλαδίτικο νησί το καλοκαίρι που μας πέρασε, είχα ένα μπαλκόνι με πραγματικά υπέροχη θέα προς τη θάλασσα. Το βράδυ ήταν σκέτη απόλαυση να κάθεσαι σ’ αυτό. Μέχρι και το γαλαξία μπορούσες να δεις να διαγράφεται από τη μια άκρη τ’ ουρανού στην άλλη. Έλα όμως που ο ιδιοκτήτης του γειτονικού ξενοδοχείου, σε απόσταση 50 μέτρων, είχε άλλη άποψη! Προκειμένου να διευκολύνει την πρόσβαση στους πελάτες του ώστε να μη σκοντάψουν τη νύχτα βαδίζοντας προς το ξενοδοχείο, σκέφτηκε να φωτίσει το διπλανό χωράφι, βάζοντας έναν προβολέα απίστευτης έντασης που έκανε κυριολεκτικά τη νύχτα μέρα. Μόλις σας περιέγραψα σε μικρογραφία το γενικότερο πρόβλημα της φωτορύπανσης. Ο συγκεκριμένος προβολέας ήταν υπερβολικός στο φως που παρήγαγε κι ήταν επίσης πολύ άσχημα τοποθετημένος. Ο σχεδόν οριζόντιος προσανατολισμός του (για να καλύψει μεγάλο μέρος του διπλανού χωραφιού) χτύπαγε απευθείας και στο δικό μου μπαλκόνι, καταστρέφοντας τη νυχτερινή γαλήνη που αυτό πρόσφερε. Αξίζει ν’ αναφέρω πόσο αντίθετα ήταν τα πράγματα σε σχέση με την αντιμετώπιση του νυχτερινού φωτισμού από τον ιδιοκτήτη του δικού μου ξενοδοχείου. Εκείνος είχε τοποθετήσει υποδειγματικά δυο σειρές από διακριτικούς κοντούς στύλους (ύψους 20-30cm) δεξιά κι αριστερά απ’ το πλακόστρωτο μονοπάτι, οι οποίοι διέθεταν led, φωτίζοντας λίγο κι αυστηρά προς τα κάτω. Καμία περιττή διάχυση του φωτός προς τα πάνω. Ο μελετημένος αυτός φωτισμός εκπλήρωνε υποδειγματικά το σκοπό της νυχτερινής ασφαλούς διάβασης και μάλιστα με σεβασμό. Χρησιμοποιώ τη λέξη “σεβασμό”, επειδή η φωτορύπανση σε υπερβολική ένταση δημιουργεί όχληση η οποία είναι το ίδιο ανυπόφορη όπως ένας διαρκής εκκωφαντικός ήχος. Μόλις σας περιέγραψα σε μικρογραφία τον τρόπο αντιμετώπισης της φωτορύπανσης.
Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι αυτή η μορφή ρύπανσης έχει πολλές αρνητικές επιπτώσεις στις ευαίσθητες ισορροπίες του πλανήτη καθώς και τη ζωή των έμβιων όντων:
- Μπορεί να ανατρέψει τους βιορυθμούς των ανθρώπων και των ζώων με ολέθριες συνέπειες για την ίδια τους την ύπαρξη. Αναφέρω για παράδειγμα τον αποπροσανατολισμό των νεογέννητων θαλάσσιων χελωνών στα πρώτα τους βήματα προς το νερό, τον αποπροσανατολισμό των μεταναστευτικών πουλιών, την ανατροπή του βιορυθμού πολλών ζώων ο οποίος βασίζεται στους κύκλους ημέρας και νύχτας, το μπέρδεμα στους κύκλους των βιοχημικών διεργασιών που χρειάζονται τα φυτά για τη σωστή ανάπτυξή τους, καθώς και τα σημαντικά προβλήματα υγείας που μπορεί να προκληθούν στον άνθρωπο από τη χρήση τεχνητού φωτισμού κατά διάρκεια του ύπνου. Συγκλίνουσες μελέτες συνδέουν ακόμη και τον καρκίνο του μαστού στις γυναίκες με την ύπαρξη τεχνητού φωτισμού κατά τη διάρκεια του ύπνου!
- Έχει, ενδεχομένως, κλιματικές επιπτώσεις, μιας και πολλοί υποστηρίζουν ότι ο πλανήτης στη διάρκεια της νύχτας θα έπρεπε να κρυώνει, όπως γινόταν εδώ κι εκατομμύρια χρόνια. Η ανεξέλεγκτη επέκταση του νυχτερινού φωτισμού στη γη φαίνεται πως θα ανατρέψει σύντομα αυτή την ισορροπία, με άγνωστες ακόμη, για το κλίμα, συνέπειες. Για να πάρετε μια ιδέα, δείτε το νυχτερινό google maps με τη φωταγωγημένη γη να εξαπλώνεται χρόνο με το χρόνο (μια εικόνα εντυπωσιακά τρομακτική)!
- Έχει, βέβαια, τεράστιες οικονομικές συνέπειες με ότι άλλο συνεπάγεται αυτό, μιας και καταναλώνουμε απείρως περισσότερη ενέργεια (και πόρους) από αυτή που στ’ αλήθεια χρειαζόμαστε.
- Έχει αρνητικές συνέπειες για την επιστήμη και την πρόοδο, εμποδίζοντας την παρατήρηση μέσω αστρονομικών οργάνων και θέτοντας μεγάλες δυσκολίες στις ερευνητικές εργασίες που τελούνται καθημερινά από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα.
- Και σαν να μην έφταναν όλ’ αυτά, φαίνεται πως ζούμε στα πρώτα χρόνια μιας νέας εποχής που μόλις ανατέλλει, στην οποία εκατοντάδες δορυφορικές συστοιχίες (πραγματικά ουράνια τρένα) εκτοξεύονται κάθε χρόνο για επιχειρηματική εκμετάλλευση από παντοδύναμους κροίσους της εποχής όπως π.χ. ο Elon Musk, ο Jeff Bezos κ.α. Ζούμε στην εποχή που το δορυφορικό traffic, παντελώς ανεξέλεγκτο, αρχίζει να θέτει τα δικά του μεγάλα προβλήματα μέσα στα οποία εντάσσεται και η φωτορύπανση εξ’ ουρανών, πια.
- Τέλος, το πρόβλημα της φωτορύπανσης έχει βαθιά πολιτισμικές διαστάσεις. Η παρατήρηση του έναστρου ουρανού, αποτελούσε από τις απαρχές της ανθρωπότητας μια οικουμενική, υπαρξιακή εμπειρία. Σήμερα, περίπου το 85 τοις εκατό του πληθυσμού της Γης, αυτή την εμπειρία την έχει απολέσει. Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ο άνθρωπος πορεύτηκε έχοντας το αυτονόητο δικαίωμα στη θέα του νυχτερινού ουρανού με τ’ άστρα και το γαλαξία, όπως ακριβώς και το αυτονόητο δικαίωμα στη θέα του βουνού και της θάλασσας. Σκεφτείτε να σας στερήσουν μια για πάντα τη δυνατότητα να βλέπετε τη θάλασσα! Και κάτι κωμικοτραγικό: στη διάρκεια κάποιου νυχτερινού μπλακάουτ του 20ου αιώνα σε αμερικανική μεγαλούπολη, η πυροσβεστική και η αστυνομία έπαιρναν εκατοντάδες κλήσεις για ένα δήθεν τεράστιο και απειλητικό σύννεφο το οποίο πλησίαζε τη Γη. Τι είχε συμβεί; πανικόβλητα πλήθη αντίκριζαν για πρώτη φορά στη ζωή τους το γαλαξία! Και για να δείτε μία ακόμη πολιτισμική παράμετρο του προβλήματος, σκεφτείτε τη μυθολογία, την τέχνη, τη μουσική και την ποίηση που εμπνεύστηκαν από το δέος που ένοιωθε ο άνθρωπος κάτω απ’ τον επιβλητικό νυχτερινό ουρανό. Ήμαστε εμείς εκείνοι που θα τον στερήσουμε στα παιδιά μας; Δεν ξέρω αν θα είμαστε εμείς, εκείνο όμως που ξέρω είναι ότι ήδη στις μεγάλες πόλεις και σύντομα παντού, τα παιδιά θα μπορούν να βλέπουν τον έναστρο ουρανό μόνο σε εικονογραφημένα παραμύθια!
Αν πρόκειται ν’ αναζητήσουμε μια δόση αισιοδοξίας μέσα σ’ όλα αυτά, τα καλά νέα είναι ότι αφενός ο άνθρωπος κάποιες φορές δείχνει να μαθαίνει από τα λάθη του, και αφετέρου, η φωτορύπανση είναι θεωρητικά πολύ εύκολα αναστρέψιμη: αρκεί το γύρισμα ενός διακόπτη! Σήμερα διαθέτουμε όλα τα τεχνικά μέσα και τις συνθήκες ώστε να αναστρέψουμε την υπάρχουσα κατάσταση. Δεν έχουμε άλλο δρόμο απ’ το να εκκινήσουμε την προσπάθεια ο καθένας μας προσωπικά, με μια αλλαγή στην καθημερινότητά μας (σαν τον “καλό” ξενοδόχο, παραπάνω). Το δικό μας παράδειγμα είναι αυτό που θα δώσει την πρέπουσα ώθηση στις δημοτικές και κρατικές αρχές ώστε να θέσουν και να εφαρμόσουν τη νομοθεσία που θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Η υλικοτεχνική υποδομή είναι πια εδώ, υφίσταται. Η γνώση του προβλήματος υφίσταται επίσης. Δεν υπάρχουν λοιπόν δικαιολογίες!
Τέλος, σας καλώ να δείτε την προσπάθεια που γίνεται διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα ως προς την αντιμετώπιση του προβλήματος. Και σας παρακαλώ, την επόμενη φορά που θα τοποθετήσετε μία ή περισσότερες λάμπες σε εξωτερικό χώρο, σκεφτείτε με τρόπο σύγχρονο και ωφέλιμο για όλους!
Δείτε εδώ τη σελίδα του International Dark-Sky Association (αγγλικά): www.darksky.org
Κι εδώ μια ελληνική προσπάθεια εκπροσώπησης του εν λόγω οργανισμού: www.darksky.gr
Πέτρος Μαγουλάς, Νοέμβριος 2020